117اين تعاون مىداند. 1
به اين ترتيب اشتراكات معنوى و اعتقادى، موجب اتحاد و اتفاق معنوى و دينى شده و اتفاق روحى و معنوى، باعث گرايش به اتحاد، همگرايى، تعاون و همكارى مادى و در نتيجه بهرهگيرى از منافع عظيم مادى حج مىشود.
نتيجهگيرى
جهان اسلام براى پوياى و پايايى، بايد از همه نظامهاى اجتماعى برخوردار باشد. بر اين اساس نمىتوان انتظار داشت امت اسلامى بر اساس مبانى و رويههاى علوم و جهانبينى غربى، بتواند جامعهاى بر اساس تعاليم و ارزشهاى دينى به عنوان امت اسلامى بنا گزارد. در نتيجه امت اسلامى، بايد با توجه به مبانى و ظرفيتهاى خود و بر اساس تعاليم اسلامى، نظامسازى كند تا بتواند بنيانهاى سياسى و اجتماعى لازم را ايجاد كند. در اين صورت امت اسلامى، با ماهيتى اسلامى و متمايز از نظام غربى شكل خواهد گرفت.
جهان اسلام براى رسيدن به اين هدف بايد به همه نظامهاى سياسى و اجتماعى توجه كند؛ از جمله اقتصاد و در اين توجه، بايد توان خود را بر ظرفيتهاى داخلى و اسلامى بگذارد. بر اين اساس امت اسلامى، تنها مقولهاى سياسى يا نظرى و مفهومى نيست.
در اين بين حج با توجه به ابعاد فرامليتى و كاركردهاى انسجامبخشى در سطح امت اسلامى، از جهت اقتصادى نيز مهم است. حج در تعامل بين نظامهاى سياسى و اخلاقى، نظام اقتصاى خود را طراحى كرده است كه همپوشانى زيادى با نظامهاى امت اسلامى دارد.