108جز تداوم مشكلات اقتصادى و به يغما رفتن سرمايههاى مسلمانان ندارد. بنابراين مسلمانان براى دستيابى به عزت از دست رفته خود و اقتدار اقتصادى، در قدم اول بايد روابطى عزتمندانه و مستقلانه با مستكبران ايجاد كنند و از روابط سازشكارانه بپرهيزند.
2. اقتصاد و توسعه
ظرفيتها و ابعاد اقتصادى حج، فقط به ابعاد سياسى ختم نمىشود، بلكه زمينههاى عملياتى زيادى در اين زمينه وجود دارد كه حج وارد عرصه توسعه و رونق اقتصادى امت اسلامى شود. در اينجا برخى از اين موارد را بررسى مىكنيم:
الف) توسعه گردشگرى دينى
گردشگرى، يكى از موارد مهم خدمات است كه در كنار كشاورزى و صنعت، از بخشهاى مهم اقتصاد به شمار مىآيد. گردشگرى علاوه بر جنبههاى سياسى و فرهنگى، يكى از راههاى مهم توسعه اقتصادى و رو به رشدترين صنعت اشتغالزا در دنياست كه در حال تبديل شدن به ركنى اصلى از اقتصاد تجارى جهان است. 1
اسلام در بين اديان، بيشترين تأثير را در افزايش گردشگرى داشته است؛ زيرا مردم را به سفر دعوت مىكند. 2 چنانكه در آيات قرآن بر گردشگرى روى زمين براى عبرت و هدايت تأكيد شده است. 3