74بعد از اتفاق نظر علما بر اينكه وقت مغرب با غروب خورشيد داخل شده، در علامت آن اختلاف كرده‌اند... برخى اظلام و تاريك شدن هوا را به دليل روايت «إذا أقبل الليل من هاهنا وأدبر النهار» علامت غروب دانسته‌اند. ¹

دو- روايت ابن‌ابى‌اوفى

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ حَدَّثَنَا أَبُوبَكْرٍ عَنْ سُلَيْمَانَ عَنْ ابْنِ أَبِي أَوْفَى رَضِيَ الله عَنْهُ قَالَ: كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ فَصَامَ حَتَّى أَمْسَى قَالَ: لِرَجُلٍ انْزِلْ فَاجْدَحْ لِي قَالَ لَوْ انْتَظَرْتَ حَتَّى تُمْسِيَ. قَالَ: انْزِلْ فَاجْدَحْ لِي إِذَا رَأَيْتَ اللَّيْلَ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ هَاهُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ. ²

.... ابن ابى اوفى مى‌گويد: با پيامبر خدا(ص) در سفر بودم. ايشان روزه گرفتند. وقتى نزديك غروب شد به شخصى فرمودند: پياده شو و سويق را آماده كن. آن مرد گفت: اى كاش بيشتر صبر مى‌فرموديد تا كاملاً روز به پايان برسد. حضرت در جواب فرمودند: هنگامى كه شب از آنجا (طرف مشرق) رومى‌آورد روزه‌دار مى‌تواند افطار نمايد.

نقلى قريب به همين مضمون در موطّأ مالك آمده است:

حَدَّثَنِي عَنْ مَالِك عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِالرَّحْمَنِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الخَطَّابِ وَعُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ كَانَا يُصَلِّيَانِ الْمَغْرِبَ حِينَ يَنْظُرَانِ إِلَى اللَّيْلِ الْأَسْوَدِ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَا ثُمَّ يُفْطِرَانِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ. ³

در اين نقل نيز به «حدوث ليل» اشاره شده است؛ با اين تفاوت كه در اين نقل اولاً فعل پيامبر(ص) نيست و ثانياً تعبير «اسود» به‌عنوان وصف آمده است كه در روايات پيشين