83از طول آن كاستند و آن را بيرون كعبه قرار دادند. اين گفته پيامبر(ص) نيز سندى است براى اينكه طواف در داخل حجر جايز نيست.

حِجر كه اكنون با ديوار نيم‌دايره‌اى كوتاهى محصور شده، 1/32 متر ارتفاع و 1/5 متر پهنا، و دو درِ شرقى و غربى دارد. طول آن از ديوار كعبه (زير ناودان طلا) تا ديوار حِجر حدود 6/80 متر و عرض آن ميان دو در شرقى و غربى 8/77 متر است. از اين مقدار سه متر آن كه از ديوار كعبه آغاز مى‌شود، در طول، جزء كعبه و بناى اصلى است.

در دوره منصور عباسى، زمين آن با سنگ مرمر پوشيده شد و در سال‌هاى 161 ق و 283 ق و سال‌هاى بعد نيز همواره سنگ‌هاى حِجْر را تعويض و ترميم مى‌كرده‌اند و اكنون نيز با سنگ مرمر مفروش است. ¹ اما آنچه مشهور است كه دختر، همسر و مادر اسماعيل (هاجر) و نيز چند تن از انبياى الهى در حجر مدفونند، ² منظور انتهاى حجر اسماعيل كنونى، به سمت ديوار حجر است؛ زيرا تا سه متر از كعبه در زمان قريش، جزء كعبه بود و كسى را داخل كعبه دفن نمى‌كردند.

حجرالأسود

: حجرالأسود يا سنگ سياه، از اجزاى بسيار مقدس مسجدالحرام است و در ركن اسودِ كعبه در ارتفاع 1/5 مترى قرار دارد. اين سنگ مقدس، پيش از اسلام و پس از آن، همواره مورد اعتنا و توجه كامل بوده و در حقيقت در شمار عناصر اصلى كعبه بوده است. اين سنگ، تاريخى پر فراز و فرود دارد. رواياتى كه ابن عباس و ديگران از