83ملى يا مذهبى. 1
گاهى يك ارتباط در يك مكان ولى در دو زمان و فضاى ارتباطى متفاوت، آثار و ويژگىهاى ارتباطى مختلفى دارد؛ مانند برگزارى مراسم عزادارى و جشن ازدواج كه هر دو، در دو زمان متفاوت در تالار پذيرايى انجام مىشود.
باتوجه به ابعاد و كاركردهاى ارتباطى، ادراكى و تأثير آن بر روحيات و احساسات انسان، مىتوان يكى از ويژگىهاى تبليغى حج را در وضعيت مكانى آن جستوجو كرد. در اين محيط معنوى و اخلاقى، تناسب پيام تبليغى با محيط وجود دارد و با توجه به احساسات معنوى متأثر از محيط، امكان دفع پيام كم مىشود. بنابر آنچه در فصل بعد مىآيد، هريك از محيطهاى حج به دنبال مناسك خاصى كه در آن انجام مىشود، با پيامى تناسب دارد كه سبب افزايش درك و پذيرش آن پيام مىشود.
ب) پتانسيل فرهنگى - تبليغى نمادها در حج
به درستى مشخص نيست كه انسان براى نخستين بار، كى و كجا از نماد استفاده كرد. ولى مىتوان گفت كه انسان پيش از آنكه از نمادهاى قراردادى سازمانيافته مثلاً در قالب خط يا زبان استفاده كند، از اشكال و نمادهاى اوليه بصرى در ارتباطات اجتماعى خود استفاده مىكرده است. 2 در طول تاريخ، نماد كه نوعى علامت داراى هويت بصرى است، ابزارى براى ايجاد ارتباط بوده است. 3 به هرحال نماد و نشانه از جمله شكل و رنگ مىتوانند واكنشهاى حسى خاصى را در انسان ايجاد كنند و از اينرو در ارتباطات و بهويژه تبليغات داراى جايگاه مهمى باشند.
بدين ترتيب مىتوان حضور نماد را در تمام زندگى بشر و تجليات روان آدمى در قلمروهاى مختلف اعم از هنر، علم، ادبيات و... مشاهده كرد. اين نكته، دليلى بر وجود