50 درنورديدن زمان است و به نوعى تصرف انسان را در جهان پيرامون خود توسعه مىدهد. از اينرو رسانه امتدادى از حواس انسان برشمرده مىشود. 1 حقيقت اين است كه ابزارهاى ارتباطى، وسايلى خنثا نيستند. بلكه بر گردونه ارتباطى تأثير بسزايى دارند. وسايل ارتباط جمعى مدرن در پيدايى عادات تازه، شكلگيرى فرهنگ جهانى، تغيير رفتار و اخلاق انسان و به وجود آمدن دهكده جهانى، سهمى شگرف بر عهده دارند. 2
گفتنى است كه اسلام نيز براى تداوم تعاليم حياتبخش، نظام رسانهاى فراگيرى را به نام حج دارد كه ابعاد گوناگون ارتباطى و فرهنگى جوامع اسلامى را در سطح فردى، اجتماعى، ملى و بينالملل اسلامى پوشش مىدهد. در واقع مىتوان گفت كه حج، رسانهاى اسلامى است كه كاركردهاى مختلفى از قبيل انسجامبخشى، هويتدهى، اطلاعرسانى و تبليغى را محقق مىكند. 3 حجرسانهاى مبتنى بر روابط انسانى است و از آنجا كه به ساير ابعاد ارتباطات انسانى نيز توجه دارد، مىتوان آن را «ابررسانه» ناميد؛ به عبارت ديگر، رسانههاى مدرن در بهترين حالت 4، برقراركننده ارتباط بين افرادند. ولى در حج، نظامى از ارتباطات انسانى در قالب ارتباط با خود، ارتباط با خدا، ارتباط با اجتماع و ارتباط با طبيعت برقرار است 5؛ به عبارت ديگر، حج در مقابل نظام ارتباطى