119امام صادق(ع) فرمود:

وَ اعْلَمْ أَنَّ اللهَ لَمْ يَفْرِضِ الْحَجَّ... إِلَّا لِلِاسْتِعْدَادِ وَ الْإِشَارَةِ إِلَى المَوْتِ وَ الْقَبْرِ وَ الْبَعْثِ وَ الْقِيَامَة. ¹

بدان كه خداوند حج را واجب ننمود و از ميان همه طاعات، تنها آن را به خود اختصاص نداد در اين سخنش: (وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً) (آل‌عمران: 97) و نيز پيامبر اكرم(ص) هيچ سنتى را بين اين مناسك واجب نگردانيد، مگر براى آمادگى و اشاره به مرگ و قبر و مبعوث شدن و قيامت.

سه - همراهى با هستى در ياد خدا

غور در آيات آسمانى، نشان از حقيقتى ژرف و شگرف دارد. قرآن واقعيت هستى را به‌گونه‌اى متفاوت معرفى مى‌كند؛ براى نمونه خداوند درخت را در حال سجده مى‌داند و مى‌فرمايد: (وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ) . ² تمام عالم هستى از نماز و تسبيح خود آگاه‌اند: (كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ) . ³ سنگى كه از بالاى كوه فرو مى‌افتد به دليل خشيت الهى است: (وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ) . ⁴ صداى رعدى كه از ابرها به گوش مى‌رسد، حمد و تسبيح است و خوف و خشيت آنها را نشان مى‌دهد: (وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلاٰئِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ) . ⁵

گذشته از تمامى اين موارد، يكى از واقعياتى كه قرآن آن را با تأكيد بيان مى‌فرمايد، تسبيح تمامى هستى است: (يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ...) . ⁶ البته همگان اين واقعيت را فهم نمى‌كنند و نمى‌يابند و نيافتن نيز دليل بر انكار نيست.