54جز با تحمل سختى‌ها، طواف خانه خدا، نماز، قربانى، انفاق، روزه و امثال آنها ميسر نيست.

فريضه حج با اركان و اجزايى كه دارد، نمود كاملى است از آنچه ابراهيم خليل(ع) در مراحل توحيد و نفى شرك و اخلاص بندگى، به نمايش گذاشت. به اين ترتيب تأسى به حضرت ابراهيم(ع) و انجام حج منافع اخروى و دنيوى دربردارد و از آنجا كه به‌گونه‌اى سرشت انسان اين است كه خير و منفعت خود را دوست بدارد. ¹

حج اسرارى فراوان دارد؛ عبادتى است ذكرى و عملى و هر عملى، اشارتى دارد به رازى تاريخى و رمزى نهفته در تاريخ پيامبران الهى. از ديرزمان حاجيان ميان دو كوه صفا و مروه به ياد هاجر در «سعى»اند، در منا قربانى مى‌كنند به ياد اسماعيل و لبيك خداى يكتا مى‌گويند به اجابت از دعوت قهرمان توحيد ابراهيم(ع) و چون ابراهيم از شيطان تبرى مى‌جويند. اعمال حج، سرشار از ايما و اشاره به آزمايش‌ها و نيايش‌هاى ابراهيم خليل است كه رمى جمرات، يكى از آنهاست. از امام صادق(ع) نقل است:

نخستين كسى كه «رمى جمار» كرد حضرت آدم(ع) بود. ² چون خداوند اراده فرمود كه آدم را توبه دهد، جبرئيل را نزد او فرستاد. جبرئيل گفت: خداوند مرا نزد تو فرستاد تا مناسكى كه به‌وسيله آن توبه تو پذيرفته مى‌شود، به تو آموزش دهم و آن‌گاه او را به مشاعر [عرفات، مشعر و