277در اينجاست كه حجگزار، هم نمونهاى از دامنه گسترده امت اسلامى را به چشم مىبيند و به ظرفيت و توانايى آن پىمىبرد و هم به آينده اميد مىبندد و هم براى نقشآفرينى در آن احساس آمادگى مىكند و هم نيز اگر توفيق و كمك الهى را دريابد، بيعتى دوباره با پيامبر عظيمالشأن و ميثاقى مستحكم با اسلام عزيز مىبندد و براى اصلاح خود و اصلاح امت و اعلاى كلمه اسلام، عزمى راسخ در خود مىآفريند. اين هر دو، يعنى اصلاح خود و اصلاح امت، دو فريضه تعطيلناپذير است. راهكارهاى آن با ژرفنگرى در وظائف دينى و بهرهگيرى از خردورزى و بصيرت، براى اهل تدبر و تأمّل، دشوار نيست. 1
دو- حج عامل ارتباطى و ايجاد كننده گفتمان
در بخشى از فريضه حج، بسيارى از اعمال به صورت فردى انجام مىپذيرد و تكليف در ابتداى امر، متوجه فرد و كنشگرى به نام «حاجى» است. اينكه حاجيان آداب و تكاليف فردى خويش را به شكل گروهى و در همان حال، به صورت فردى انجام مىدهند، نوعى رعايت حقوق و تكليف در بعد انسانى است كه حتى شامل ساير موجودات نيز مىشود رويكرد فردى و نيز تكاليف فردى در سطحى خرد، صورت مىپذيرد. ولى در اعمال حج كه به شكل گروهى انجام مىشود، نوعى گفتمان و در نهايت نوعى ارتباط بين انسانهاى مسلمان، روى مىدهد. در بخش ارتباطها، رهبرى اعتقاد مىفرمايند:
نكته آخر هم اين است كه ارتباطات با برادران مسلمان در دنياى اسلام بايد در اين مركز مهم احيا شود. ارتباطات، ارتباطات دولتها نيست. ارتباطات دولتها، ارتباطات رسمى است؛ ارتباطات زبانى است؛ براى مسائل ديگرى است. ارتباط بين آحاد امت اسلامى، ارتباط قلبى است. اين با ارتباط آحاد ملتها با يكديگر حاصل مىشود. در ديدار با برادران مسلمانى كه از كشورهاى ديگر آمدهاند، آنهايى كه اهل زباناند،