310مضمون كلام ايشان اين است كه اهل عناد و لجاج، براساس نقل خبر مذكور، غيبت وطول عمر دجال را تصديق مىكنند؛ با اينكه او عنصرى كافر و فاسد است. اما طول عمر حضرت قائم(ع) را با آن همه روايات و بيان خصوصيات انكار مىكنند؛ با اينكه او را منجى واصلاحكننده جامعه بشرى مىدانند.
دجال يعنى دروغگوى فتنهانگيز
بعضى ديگر معتقدند كه دجال بهمعناى دروغگوى فتنهانگيز است كه در هر زمانى به شكلى خود را جلوه مىدهد و اين افراد، هم در عصر انبياى گذشته، و هم در عصر پيامبراكرم(ص) وائمه(عليهم السلام) بودند و امروز نيز هستند. خلاصه دجال نام شخص معيّنى نيست. شاهد بر مطلب اينكه در كتابهاى روايى آمده است كه پيغمبر اسلام مردم را از فتنه دجال مىترسانيد و مىفرمود: «خداوند پيامبرى را مبعوث نكرد، مگر اينكه قوم خودش را از فتنه دجال مىترسانيد». 1
از سنن ابىداود نقل شده است كه پيغمبر(ص) فرمود: «قيامت برپا نمىشود تا اينكه سى نفر دجال كه خود را پيغمبر مىپندارند، ظاهر شوند». همچنين از انجيل يوحنا چنين نقل شده است: «كسىكه مسيحبودن عيسى را انكار كند، دجال است». از اين شواهد وقرائن استفاده مىشود كه دجال اسم شخص معينى نيست و به هر دروغگو و گمراهكنندهاى اطلاق مىشود. 2 البته روايات فراوانى بيانگر آن است كه قبل از ظهور حضرت مهدى يك دجال كه منشأ فتنهانگيزى وفساد و خرابى مىشود، پيدا خواهد شد و در دروغگويى و حقهبازى سرآمد تمامى دجالهاى تاريخ خواهد بود و چنين جلوه مىدهد كه آب و نان مردم بهدست اوست، ومردم بهطورى گمراه مىشوند كه گمان مىكنند آسمان و زمين در اختيار اوست. اما اينكه آن دجال، همان دجال زمان