40احتساب زنان و فرزندان به رقمى بيش از دويست هزار نفر در سال 40ه.ق دست پيدا مىكنيم.
اما تاريخنويسان تعداد جمعيت كوفه در زمان حكومت زياد بن ابيه را كه از سال 50 - 53ه.ق از طرف معاويه والى كوفه بود، شصت هزار جنگجو و هشتاد هزار زن و فرزند ذكركردهاند 1 كه در مجموع، رقمى معادل 140 هزار نفر به دست مىآيد. اين رقم با وسعتى كه «زياد» به مسجد كوفه داد و آن را براى گنجايش جمعيتى معادل شصت هزار مهيا نمود، سازگار است. 2
با توجه به اين نقل، شاهد كاهش نرخ جمعيت به نسبت معتنابهى در اين زمان مىباشيم كه علل آن را مىتوان امور زير دانست:
يك- زياد به دستور معاويه بسيارى از مردم كوفه را به خراسان و شام منتقل كرد كه رقم انتقالى به خراسان را بعضى ده هزار و بعضى پنجاه هزار نفر دانستهاند. 3 اين اختلاف ناشى از اين است كه طبق روايات تاريخى، بهطور كلى زياد پنجاه هزار نفر از مردم عراق، يعنى كوفه و بصره را به خراسان منتقل نمود. 4 اين نقل باعث شده است تا بعضى به اشتباه، همه آنها را به كوفه نسبت دهند و بعضى ديگر با توجه به نسبت جمعيت كوفه و بصره كه جمعيت بصره بيشتر بوده، چهل هزار نفر را مربوط به بصره و ده هزار نفر ديگر را به كوفه مربوط بدانند. 5 اما به اعتقاد نگارنده، صحيحتر آن است كه بگوييم با توجه به جمعيت صد هزار نفرى سرباز در سال 40ه.ق، يعنى بيش از ده سال پيش و نيز با عنايت به سياست شيعهزدايى شديد «زياد» و نيز با توجه به جمعيت شصت هزار نفرى سرباز در زمان زياد، بايد بيشتر اين جمعيت انتقالى را به كوفه مربوط بدانيم. گفتنى است كه