418چون انبياى عظام ضد او بودند لهذا او را باور و تصديق ننمودند، خداى متعال براى اينكه به يك دشمن بزرگ مقاومت و مدافعه نماييم، به‌قلوب ما به‌واسطه شريعت طاهره براى اينكه در مقام بصر ظاهر قائم شود علاماتى مرحمت نمود و علاوه بر آن در عالم غيب ملائكه را نيز مأمور و معين فرمود.
سؤال: وجود شيطانى را خبر مى‌دهند كه او نه جن است و نه انس. آيا اين صحيح است يا خير؟
جواب: بلى صحيح است. اگرچه شيطان در كافّه حالات خود حسى است وليكن گاهى معنوى نيز مى‌شود، اين هم وقتى است كه شياطين انس با شياطين جن به يك‌جا اجتماع نموده و با يكديگر مخابره نمايند كه در اين زمان نه انسى و نه جنى بوده، در ميان آنها يك شيطان معنوى تازه پيدا مى‌شود.
سؤال: فرق در ميانه اين سه شيطان چيست؟
جواب: فرق اين است كه شياطين انس و جن القاآتى بر قلوب بندگان مى‌كنند كه خود را به غير از حق جل و علا متوجه سازد، شيطان معنوى شبهه و امورى را كه نه ابليس و نه ديگرى از اين قصد نتوانسته است، استنباط و ادراك مى‌نمايد.
در نزد شيخ محيى‌الدين عربى شيطان خلق نيز چنان است، زيرا به تصديق چيزى كه در خاطر اهالى مجهول است تردد نمى‌نمايد، شيطان گاهى موافق مدلول وَ أَلْقَيْنٰا عَلىٰ كُرْسِيِّهِ جَسَداً 1 يك جسد انسانى اتخاذ كرده، سعى و اهتمام مى‌نمايد كه مردم را بهورطه اغوا و اضلال داخل سازد، مثلاً در حالتى‌كه آمده مخالفت انسان را به اوامر ايزدى القا مى‌نمايد اگر ببيند كه دسيسه او مقبول نمى‌شود انسان را فريب داده و مى‌گويد كه خداى تو را مؤاخذه نمى‌نمايد. اگر در اين كار نيز بفهمد كه موفق نخواهد شد به وسوسه حسن ظن گويد كه اگر تو به حق تعالى حسن ظنى حاصل نمايى تو را مؤاخذه نفرمايد، زيرا خواه در اطاعت و خواه در عصيان تو بنده او هستى. خداى تعالى