407جن و شيطان و تعريف حال و شأن آنان را احتياج نيست و ليكن چون مرآةالحرمين را عوام‌الناس نيز مطالعه و ملاحظه خواهند نمود، لهذا لازم آمد كه در اين مقام از وجود جن و شيطان و طور و حالت آنان براى اطلاعات شمه و شطرى 1 مرقوم داريم.
چنان‌كه قارئين كرام نبايد وجود اجنه و شياطين را استغراب 2 نموده و وقوعات و حكاياتى را كه به آنها نسبت داده مى‌شود، به‌نظر حيرت و استعجاب 3 ببينند. وجود اجنه و شياطين به قرآن مبين ثابت و محقق است، حكاياتى كه نوشته شد و صحت اشعار و كلمات مسجع و مقفى كه از قول اصنام مرقوم گرديد، به اخبار و شهادت اصحاب كبار مصدق است، اين دو طايفه مقتدر در آن‌اند كه به هر صورت و شكلى بخواهند متشكل گردند، به هر زبانى تلفظ و تكلم مى‌نمايند و اصوات خويش را به صداهاى انسان شبيه مى‌سازند، انسان را اغفال نموده و به ترتيب و تدارك حيل و دسايس مختلفه آنان را اضلال مى‌نمايند. اين اجنه و شياطين قبايل و عشاير دارند و با همديگر محاربه و مشاتمه 4 مى‌نمايند، تا زمان بعثت حضرت فخر كائنات از آسمان استراق حوادث و اخبار مى‌نمودند، بعدها ممنوع گرديدند، اگرچه به بعض خواص اشخاص مسخر مى‌شوند، وليكن مجالست و مصاحبت با آنها مولد كبر و نخوت است.
محى‌الدين عربى 5 در فتوحات خود و عبدالوهاب شعرانى در مؤلفات خويش كه شامل اسرار و خفاياى حكميه است، دائر به اين مسأله حقايق بسيار نگاشته‌اند، ما هم محض اينكه مطالعه‌كنندگان به حقايق مبسوطه كسب وقوف و اطلاع نمايند و از كلفت و زحمت مطالعه كتب بسيار برهند آن حقايق را به همين صورت مرآة نقل و تذييل 6 نموديم.