138نادانى گوينده آن و قصور او در رسيدن به وجه استنباط و استدلال مى‌باشد. ¹

اين حديث - همان‌طور كه خواهيد ديد - و استدلال به آن در دو بخش جداگانه آمده است.

اين فرمايش پيامبر[(صلى الله عليه و آله)]: «

لا تُشَدُّ الرِّحالُ إِلاّ إِلى ثَلاثَةِ مَساجِدَ »، به اسلوب استثنا آمده و در استثنا، وجود مستثنى و مستثنى‌منه لازم است. مستثنى پس از الا و مستثنى‌منه پيش از آن مى‌آيد. ممكن است مستثنى‌منه محذوف باشد. اين قاعده در كتاب‌هاى نحوى معروف است.

با نگاهى به اين حديث، درمى‌يابيم كه مستثنى به طور صريح در آن ذكر شده است. در اين حديث مستثنى لفظ «ثلاثة مساجد» است كه پس از «الاّ» قرار گرفته، اما مستثنى‌منه كه پيش از «الاّ» مى‌آيد، در اينجا نيامده و ناگزير آن را در تقدير مى‌گيريم.

اگر قبر را مستثنى‌منه بدانيم، تقدير كلام منسوب به رسول خدا[(صلى الله عليه و آله)] چنين خواهد بود: «به سوى هيچ قبرى جز سه مسجد سفر مكنيد».

اين سياق با بلاغت كلام پيامبر[(صلى الله عليه و آله)] تناسبى ندارد و مستثنى در معناى مستثنى‌منه قرار نگرفته و يكى از افراد آن نيست. در حالى كه اصل اين است كه مستثنى از جنس مستثنى‌منه باشد؛ زيرا انسان حق ندارد كلامى را بى‌دليل به پيامبر[(صلى الله عليه و آله)] نسبت دهد. پس نمى‌توان لفظ «قبر» را در تقدير گرفت؛ زيرا با اصل استثنا مطابق نيست و براى مستثنى‌منه واقع‌شدن صلاحيت ندارد.