72

1. جبر و تفويض ¹

از موضوع‌هايى كه در اين امت ابداع شد، مسئله جبر است كه امويان براى تثبيت حكومت و سلطه خود، آن را ترويج كردند و گروهى از مسلمانان نيز آن را پذيرفتند. اين امر، خود، انگيزه ظهور عقيده‌اى شد كه در تناقض با اين اعتقاد قرار داشت كه آن، همان عقيده تفويضِ مطلق است كه معتزله به آن معتقدند. همين اختلاف در رأى سبب شد ميان صاحبان اين دو اعتقاد مدت مديدى نزاع كلامى ² درگيرد، به‌گونه‌اى كه هركدام از پيروان آنان با ترويج اعتقاد خود، سبب ايجاد آشفتگى و فتنه‌هاى گسترده‌اى شدند. در مقابل، ائمه معصوم(ع) طى يك برنامه درازمدت با هر دو مقوله (جبر و تفويض) به مقابله برخاستند و به دفع شبهات و هدايت مردم به سوى راه نورانى و صراط مستقيم همت گماردند. از ميان سخنان گهربار اين بزرگواران در اين‌باره مى‌توان به اين موارد اشاره كرد:

روايت شده است امام محمد باقر و امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ مِنْ أَنْ يُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَى الذُّنُوبِ ثُمَّ يُعَذِّبَهُمْ عَلَيْهَا وَ اللهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يُرِيدَ أَمْراً فَلاَ يَكُونَ.