91درك و بينش و شخصيت مىبخشد و هم او را در كلاسهاى متعدد، براى ورود به اجتماع و ساختن آن آماده مىسازد.
اگر حجگزار در مراسم حج يا عمره محروميتها و محدوديتهايى را در حال احرام يا وقوف در عرفات، مشعر و منا تحمل مىكند، جملگى به مراتب معرفتىاش مىافزايد و او را به رشد نفس و كمال و بينش رهنمون مىسازد.
پس بسيار بىسعادتاند كسانى كه با سطحىنگرى، مناسك حج را حركاتى بيهوده مىپندارند يا آن را نشانه عقبافتادگى اجتماعى مىدانند كه مانع از رشد اجتماعى مىشود. و چه غافلاند كسانى كه اين سير الهى را به خوبى درك نمىكنند كه اين سفرى از جسم به روح، از صورت به معنا، از مجاز به حقيقت و از خلق به خالق است. راز محروميتها و محدوديتها را نمىدانند و در انديشه نيازهاى جسمانى و آسايش خويش به سر مىبرند.
به يقين اين گروه كسانىاند كه زيستن را براى خوردن مىخواهند و با سعادتمندانى كه خوردن را براى زيستن و با همزيستن و سير و سلوك الى الله مىخواهند، تفاوت بسيار دارند؛ تفاوتى كه جسم با روح، ظاهر با باطن، جهل با علم و ظلمت با نور دارد.