65تأثيرگذار باشد.
آيت الله شهيد بهشتى نمونه جالبى از نظم و انضباط اجتماعى را در حج بيان كرده است كه شنيدنى است. ايشان مىفرمايد:
زمانى كه به سفر حج مشرف شدم، با پرسوجو متوجه شدم آمار تصادفات اتومبيل و اصطكاكها در سفر حج با توجه به حجم عظيم زائران و روزهاى مسافرت و فاصلههاى طى شده در فرصت اندك حج قابل مقايسه با اجتماعات ديگر جهان نيست؛ زيرا در اينجا، راننده و مسافرى كه در ماشين نشستهاند، در اين چند روز حج با روح و توجهى تمرينشده و تربيتيافته به خدا زندگى مىكنند. چند روز زندگى در سايه حكومت ايمان، جلوهاى خاص دارد. نمىگويم هيچ برخورد، تصادف يا تلفات نيست، بلكه در مقايسه با واحدهاى اجتماعى ديگر دنيا قابل مقايسه نيست. اگر اختلاف، دو يا سه برابر بود، مهم نبود، ولى اختلاف خيلى زياد است. فاصله ميان نظم ماشين و نظم روح است! 1
بنابراين يكى ديگر از آموزههاى اجتماعى حج، مشاهده و مراقبه از نظم اجتماعى است كه زائر حج با تمرين روحى و جسمى آماده مىشود در تمام