54سامان يافته است و با همسويى و حركات جمعى انسانها كامل مىشود.
در فضاى معنوى حج، ديوارها و كنگرههاى تكبر و غرور، همچنين حصارهاى خيالى و اعتبارى خودخواهى، يعنى «مجموعه ويژگىهايى كه انسان را از ديگران متمايز مىكند» 1 فرو مىريزد؛ چنانكه رذايل در رفتار و گفتار، كمتر مشاهده مىشود و فضايل اخلاقى و مراعات حقوق اجتماعى، فراوان به چشم مىآيد. صحنهها و منظرههاى زيبا و جذابى از اجرا شدن ارزشهاى اجتماعى، نظير مساوات، انضباط، عفت، تفاهم، تعامل، احترام به حقوق ديگران، خلوص و... در مقابل ديدگان ميليونها انسان حجگزار شكل مىگيرد.
در حقيقت، حج تبلور جامعهاى توحيدى است كه اسلام مىخواهد در جهان تأسيس كند. ازاينرو حاجى در موسم حج، دانشآموز و حج، معلّم است. درسهاى اجتماعى كه حاجى در دوره كوتاه مدت حج مىآموزد، مقدمهاى است بر اينكه چگونه مىتواند در مسير ايجاد يك نظام صالح اجتماعى اسلامى در سرزمين خود يا هر سرزمين ديگر گام بردارد. اينك گوشههايى از آموزههاى اجتماعى حج: