132معنا راهى جز وحى ندارد و استناد آن به غير پيامبر(ص) به هيچوجه صحيح نيست و توضيح بيشتر در بحث ترتيب آيات قرآن خواهد آمد.
ب) جمع به معناى به دستآوردن همه قرآن از اشياى پراكندهاى كه روى آنها مكتوب بود، و نتيجه اين كار، آن بود كه آنچه گردآورى شده، همه قرآن را از آغاز تا پايان دربرداشته باشد و اين قرآن، همان گردآورى تحققيافته در عصر پيامبر(ص) بود كه به اشخاص معدودى غير از آن حضرت نسبت داده شده است و چهبسا مقصود از جمع به اين معنا، گردآورى همه شئون قرآن، مانند تأويل، تفسير، شأن نزول و غير آنها باشد. البته مقصود از گردآورى، كه روايات فراوان بعدى بر اختصاص آن به اميرمؤمنان(ع) دلالت دارد، همين است.
ج) جمع به معناى گردآورى آيات و سورههاى پراكنده و نگارش آنها در يك چيز مانند ورق كاغذ و مصحف، بنابر اينكه مصحف با ورق كاغذ متفاوت باشد و اين نوع گردآورى، همان جمعى است كه به ابوبكر منسوب است.
د) جمع به معناى گردآوردن مسلمانان بر اساس يك قرائت از ميان قرائتهاى گوناگونى كه از اختلاف زبان قبيلهها و مكانها ناشى شده بود و مقصود از گردآورى منسوب به عثمان همين است؛ چنانكه اندكى قبل با آن آشنا شديد.
شايد اين نوع گردآورى، همان موردى است كه حاكم در «المستدرك» بدان اشاره كرده و گفته است كه قرآن سه بار گردآورى شده است. در ذيل حديثى، ترمذى از زيد بن ثابت روايت مىكند و مىگويد: «نزد رسولخدا(ص) حضور داشتيم و قرآن را از روى قطعات