143بديهى است در يك تحقيق و بررسى كوتاه و موجز نمىتوان به درك جامعالاطراف « پديدۀ دينى » (به عنوان يك پديدۀ پيچيده و معقد) نائل آمد، زيرا اين پديده در مواقف مختلف انسانى و محيطهاى گوناگون بشرى داراى مظاهر متنوّع و متعدّدى است.
دربارۀ ماهيّت و طبيعت « پديدۀ مذهب » و تاريخ آن آراء و نظرات عجيب و غريبى ابراز شده است:
مؤلّفان و نويسندگان معاصر با پيروى از مكتب دكارت (كه همه چيز را به معيارهاى زمينى و مادّى بر مىگرداند) كوشيدهاند تا اين پديده را تنها در پرتو « تفسير تاريخى » و فقط بر اين اساس مورد ارزيابى و توضيح قرار دهند:
شوره 1 مؤلّف كتاب « كبارالواصلين \ محرمان بزرگ راز 2» مىنويسد:
« انديشۀ دينى در شكل يك راز كشف شدۀ محفوظ در سينههاى برخى از واصلان به حق و محرمان بزرگ اسرار، از مسير انكشافات رمزى باطنى از نسلى به نسل ديگر انتقال يافته است و ريشه در ژرفاى تاريخ دارد... »
اين تفكّر بسيط و سطحى در پيچيدگى موضوع « پديدۀ مذهب » ( كه قبلاً گفتيم