257توحيد را سرپا كنند و زمينۀ ظهور حضرت ختمى مرتبت محمّد بن عبداللّٰه صلى الله عليه و آله را فراهم آورند و خاتم الانبياء نيز كه آيينش بر ملّت حنيف ابراهيم بنيان شده 1و صورت تكامل يافتۀ آن مى‌باشد در احياى همان خطوطِ ترسيم شده،به وسيلۀ ابراهيم خليل عليه السلام حج را روح و شكوهى ديگر بخشيد و به دور از آلودگى‌هاى شرك جاهلى،قوانين و فقه حج را تعليم داد،چنانكه حضرتش در حجّةالوداع،آداب و سنن اين فريضۀ الهى را در عمل به مردم آموختند و از همين جا مى‌توان به راز زمزم پى‌برد كه در ژرفاى اين چاه شگفت انگيز،چشمه سار ديگرى روييده كه زلال خوشگوارش جان‌ها را طراوت و حيات بخشد و اين چشمه‌سار،كوثرى است كه هرگز نخشكد و تا قيامت همپاى زمزم جاودانه بماند و قلوب انسان‌ها را از ثمرات معنوى سيراب كند.
اشاره رمزگونه به وارثان اسماعيل
نويسندۀ كتاب«تاريخ عمارة مسجد الحرام»سخنى را از«سهيلى»آورده كه خالى از لطف و زيبايى نيست و آن جمله اين است:
«قال السهيلى:كانت زمزم سقيا إسماعيل بْن إبراهيم،فجرّهاله روح القدس بعقبه وفي ذلك إشارة إلى أنّها لعقب إسماعيل ووارثه وهو محمّد صلى الله عليه و آله وأمّته» 2
«سهيلى گويد:زمزم آب نوشيدنى بود كه روح القدس جبرائيل،با پاشنۀ پاى خود براى اسماعيل فرزند ابراهيم جارى ساخت و واژۀ«بعقبه»مى‌تواند اشاره به اين نكته باشد كه زمزم براى اعقاب اسماعيل است كه عبارتند از حضرت محمّد صلى الله عليه و آله و امّت او.»
چنانكه خواهيم ديد،بيشتر روايات فريقين،اينگونه بيان مى‌كند كه جبرئيل به صورت انسانى در آمد و با پاشنۀ پاى خود زمين را شكافت و آب زمزم جوشيد و برخى