88رياضات علميّه و عمليّه لازم دارد.والّا خود به خود انسان نادر اتّفاق مى‌افتد كه در فكر توبه بيفتد يا موفق به آن شود يا اگر شد بتواند به شرايط صحّت و قبول آن يا به شرايط كمال آن قيام كند.چه بسا باشد كه قبل از فكر توبه يا عملى كردن آن،اجل مهلت ندهد و انسان را با بار معاصى سنگين و ظلمت بى‌پايان گناهان،از اين نشأة منتقل نمايد.آن وقت خدا مى‌داند كه به چه گرفتاريها و بدبختى‌ها دچار مى‌شود.» ¹

استغفار

استغفار محتاج به لفظ خاصى نيست.مراسم ويژه‌اى ندارد.

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ:سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله وَ اْلاِسْتِغْفَارُ لَكُمْ حِصْنَيْنِ حَصِينَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ فَمَضَى أَكْبَرُ الْحِصْنَيْنِ وَ بَقِيَ اْلاِسْتِغْفَارُ فَأَكْثِرُوا مِنْهُ فَإِنَّهُ مِمْحَاةٌ لِلذُّنُوبِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ:وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ». ²

امام باقر عليه السلام فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله و استغفار دو دژ محكم هستند،دو دژ محكم در برابر عذاب.پس يكى از دو دژ گذشت و استغفار مانده است.پس زياد استغفار كنيد كه استغفار محو كنندۀ گناهان است چنانكه خداوند مى‌فرمايد:تا تو در ميان آنها هستى خداوند آنان را عذاب نخواهد كرد و نيز مادامى كه از نافرمانى خدا پشيمان شوند،به درگاه خدا توبه و استغفار كنند.باز آنها را عذاب نكند.»

شهيد مطهرى رحمه الله نيز مى‌فرمايند:«توبه اوّلين منزل اهل سلوك و اهل عبادت و عبوديت است.اگر كسى آهنگ تقرب نزد پروردگار را داشته باشد،براى اينكه خود را آماده كند،بايد از گذشتۀ سياه و تيرۀ خود بازگردد و توبه كند.» ³