374كوتاهى بسيارى از اقطار زمين را فراگرفت. ناچار براى مشوب ساختن اذهان، غرض‌ورزى نموده، علت پيشرفت آن را قدرت و زور بازوى مسلمانان معرفى مى‌كنند؛ در صورتى كه اين پيمان در شبه جزيره در حضور رهبر، در برابر ديدگان هزاران نفر بسته شد، كاملاً مى‌تواند روح اسلام و تعاليم عالى آن را، منعكس سازد. با اين همه، بسيار دور از واقع‌بينى است كه بگوييم: زور شمشير باعث پيشرفت اسلام و مسلمانان گرديده است.

قبيلۀ «خزاعه»، در سايۀ مادۀ سوم با مسلمانان هم‌پيمان شده و قبيلۀ «بنى كنانه» كه دشمنان ديرينۀ «خزاعه» بودند، پيوستگى خود را با «قريش» اعلام كردند.

آخرين تلاش براى حفظ صلح

مقدمات پيمان و متن آن، كاملاً حاكى است كه بسيارى از آن جنبۀ تحميلى داشته است و اگر پيامبر صلى الله عليه و آله زير بار اين پيمان رفت، و حاضر شد لقب «رسول اللّٰه» را از متن آن بردارند و پيمان، مانند پيمان‌هاى دوران جاهليت با لفظ «بسمك اللهم» نوشته شود؛ همه، براى حفظ صلح و برقرارى امنيت در محيط عربستان بود. اگر او حاضر شد پناهندگان مسلمان قريش را، به مقامات حكومت بت‌پرستى تحويل دهد؛ مقدارى براى لجاجت سهيل بود. اگر پيامبر صلى الله عليه و آله (براى حفظ حقوق اين دسته و مراعات افكار عمومى كه مخالف با تبعيض در تحويل دادن پناهندگان بودند)، تسليم خواستۀ سهيل نمى‌شد رشتۀ مذاكرات قطع مى‌شد و صلح انجام نمى‌گرفت. و اين نعمت بزرگ كه آينده آثار چشمگير آن را ثابت كرد، از دست مى‌رفت. از اينرو، پيامبر صلى الله عليه و آله براى حفظ هدف بالا، همۀ فشارها و تحميل‌ها را پذيرفت، تا مقصد بزرگ - كه اين گونه ناملايمات در برابر آن ناچيز است - از دست نرود. پيامبر صلى الله عليه و آله افكار عمومى و حقوقى اين دسته را مراعات مى‌نمود، «سهيل» روى لجاجت خاصى كه داشت، باعث روشن شدن آتش جنگ مى‌شد كه جريان زير شاهد گوياى مطلب است:

مذاكرات پيرامون مواد پيمان به آخر رسيده و على عليه السلام مشغول نوشتن آن بود