327اطراف شهر «خندق» ژرفى مى‌كنند و از اين طريق از پيشرفت دشمن جلوگيرى به عمل مى‌آورند. از اين نظر بايد نقاط آسيب‌پذير مدينه را كه عبور و مرور وسايل نقلى و جنگى به آسانى صورت مى‌گيرد، به وسيلۀ خندق ژرفى در حصار انداخت و دشمن را از پيشروى در اين قسمت متوقف ساخت، و با ساختن سنگرها در اطراف خندق به دفاع پرداخت و با پرتاب كردن تير و سنگ از برج‌ها و سنگرهاى اطراف خندق، عبور از خندق را جلوگيرى نمود. 1
پيشنهاد سلمان به اتفاق آراء تصويب گرديد و اين طرح دفاعى، نقش مؤثرى در صيانت و حفاظت اسلام و مسلمانان داشت. قابل توجه اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله ، خود همراه گروهى موارد آسيب‌پذير را بررسى فرمود، و محل حفر خندق را با خط مخصوصى تعيين كرد. قرار شد از «احد» تا «راتج» خندقى كنده شود و براى برقرارى نظم، هر چهل ذراع را به ده نفر واگذار فرمود. پيامبر صلى الله عليه و آله ، اولين كلنگ را خود به زمين زد، و مشغول كندن زمين شد و على عليه السلام خاك‌ها را بيرون مى‌ريخت، از صورت و پيشانى آن حضرت عرق ريزش مى‌كرد، در حالى كه اين جمله‌ها را بر زبان جارى مى‌ساخت:
«لا عَيش إلاّ عَيش الآخِرَةَ
اَللهُمَّ اغفِر الأنصار و المُهاجرة
زندگى واقعى زندگى اخروى است، پروردگارا مهاجر و انصار را بيامرز».
پيامبر صلى الله عليه و آله با اين كار گوشه‌اى از برنامه‌هاى اسلام را نشان داد، و به جامعۀ اسلامى تفهيم كرد كه فرماندۀ لشكر، و پيشواى جمعيت بايد بسان افراد ديگر شريك غم بوده و پيوسته بارى از دوش آنان بردارد. از اين جهت، تلاش و كوشش پيامبر صلى الله عليه و آله شور عجيبى در مسلمانان پديد آورد و همه بدون استثنا شروع به كار نمودند.
حتى يهوديان بنى قريظه كه با مسلمانان هم‌پيمان بودند، با دادن ابزار و ادوات كار، به پيشرفت كار كمك مى‌كردند. 2
مسلمانان آن روز از نظر خواربار در مضيقۀ عجيبى قرار داشتند. با اين حال، از طرف خانواده‌هاى متمكن به سربازان اسلام كمك مى‌شد. موقعى كه حفر