51 پنج. ذكر و ياد خدا

ذكر و ياد دائمى خداوند و دورى از غفلت و فراموشى، ويژگى و صفت برتر مؤمنان و صالحان است و انسان در تمامى مراحل زندگى، بايد ذاكر آفريدگار خود باشد (ذكر قلبى و زبانى). اين امر بايسته، در سفر معنوى حج به خوبى دست‌يافتنى است و يكى از اسرار و حكمت‌هاى حج نيز، «يادكردن خداوند» در خلال مناسك و اعمال حج و زيارت مشاهد شريفه است. قرآن مى‌فرمايد: فَإِذٰا قَضَيْتُمْ مَنٰاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَذِكْرِكُمْ آبٰاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً ¹...؛ «هنگامى كه مناسك [حج] خود را انجام داديد خدا را ياد كنيد؛ همانند يادآورى از پدرانتان؛ بلكه از آن هم بيشتر...»و در ادامه نيز مى‌فرمايد: وَ اذْكُرُوا اللّٰهَ فِي أَيّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ ²؛ «و خدا را در روزهاى معينى ياد كنيد (11و 12و 13 ذى‌الحجه)».

به فرمودۀ رسول گرامى اسلام، علّت وجوب طواف خانۀ خدا سعى بين صفا و مروه، و رمى جمرات، بر پايى ذكر خداوند است: «انّما جعل الطواف بالبيت و بين الصفا و المروة و رمي الجمار لإقامة ذكرالله» . ³

حتّى فلسفۀ اصلى حج و طواف و ديگر مناسك برپا داشتن ذكر و ياد خداوند است: «انّما فرضت الصلاة و أمر باالحج و الطواف و اشعرتِ المناسك لاقامة ذكرالله...».

از ديدگاه عارف نامدار بهارى همدانى طواف با قلب، ذكر ربّ‌البيت است ⁴ و دانشمند اخلاقى مولا احمد نراقى نيز گفته است: