89مراسم اعمال حج سرگرم مسائل مادى و انحراف نشود كه‌اى بسا برخى از آن‌ها آثار تمام اعمال حج را نيز نابود مى‌كند، خداوند در اين آيه براى پايان مراسم نيز دستور سازنده‌اى داده است كه ايام فراغت نيز پر مى‌شود و آن ذكر و ياد خداوند است. ¹5. ياد خداوند در حج

در اين آيات سابق خداوند اولاً مناسك حج را بيان كرد، بعد از آن امر به ذكر الهى در مشعرالحرام نمود، بعد از آن فرمود: «فَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَذِكْرِكُمْ آبٰاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً» سپس كيفيت دعا كردن را بيان نمود. «فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنٰا» و اين ترتيب چقدر نيكو و زيبا است بخاطر اينكه براى شكستن هواى نفس در مرحله اول انسان بايد خدا را عبادت كند، بعد از آن براى نورانى شدن قلب به ذكر الهى مشغول باشد از خداوند درخواست نمايد چنانكه حضرت ابراهيم عليه السلام وقتى مى‌خواست دعا كند، ابتدا خدا را ياد كرد، بعد از آن درخواست خود را مطرح كرد. اول گفت: «اَلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ...» ، بعد از آن گفت:

«رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَ أَلْحِقْنِي بِالصّٰالِحِينَ» . ²6. بهترين مصداق استجابت دعا در حج

«من أوتى قلباً شاكراً و لساناً ذاكراً و زوجة مؤمنة تعينه على امر دنياه و اخراه فقد أوتى فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و وقى عذاب النار».

7. تعبير كسب از دعا

در آيه شريفه‌ى «رَبَّنٰا آتِنٰا فِي الدُّنْيٰا حَسَنَةً ... أُولٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمّٰا كَسَبُوا» از دعا تعبير به كسب شده است، ولى آيا مى‌توان دعا كردن را كسب و اكتساب خواند؟ از بررسى 67 مورد از آيات كه ماده كسب و مشتقاتش در آن بكار رفته بر مى‌آيد كه كسب در