82يك قسم مربوط به امور معنوى و روحى انسان است كه در پرتو فضل الهى انسان موفق به تزكيه قلب مى‌گردد؛ «وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَكىٰ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً».

يك قسم مربوط به پاداش و لطف خاص خداوند در قيامت است؛ «وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَضْلاً كَبِيراً ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ». ¹

12. فعاليتهاى اقتصادى در موسم حج

در زمان جاهليت هنگام انجام مراسم حج معامله و تجارت را حرام و گناه مى‌دانستند با ظهور اسلام مسلمانان در ايام حج منتظر بودند بدانند آيا احكام جاهلى امضا مى‌شود يا خير. آيه شريفه حكم جاهلى يعنى گناه بودن معامله در آن ايام را نادرست مى‌داند و اعلام مى‌كند كه در مراسم حج هيچگونه مانعى از معامله و تجارت نيست. ²بلكه به طورى كه در منابع اسلامى درباره فلسفه حج وارد شده علاوه بر فلسفه اخلاقى و سياسى و فرهنگى اشاره به فلسفه اقتصادى هم شده است.

و آن اين‌كه مسلمانان در كنگره عظيم حج مى‌توانند دور هم بنشينند و با همفكرى و همگامى پايه محكمى براى اقتصاد جوامع اسلامى بريزند و با مبادلات صحيح تجارى آنچنان اقتصاد نيرومندى بوجود آورند كه از دشمنان و بيگانگان بى نياز گردند.

هشام بن حكم مى‌گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم: ما العلة التى لا جلها كلف اللّٰه