122پروردگار خود نشان دهد. خطبۀ حَجّةالوداع را به خاطر آوردم. عبارتهايى از اين خطبه را كه در بلاغت و زيبايى بىمانند است، چند بار در ذهن تكرار كردم. رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين خطبه مىگويد: «مسلمانان برادر يكديگراند. هيچ برادرى حق ندارد به مال برادر خود دست دراز كند، جز آنچه او به رضا و رغبت به وى ارزانى مىدارد.» اين خطبۀ غرّا، با اين جمله پايان مىيابد: «بار خدايا! آيا دعوت تو را به مردم رساندم؟» در اينجا بود كه مردم گفتند تو پيغمبرى امين و فرستادهاى خيرخواه بودى! رسول به ساحت قدس پروردگار توجه كرد و گفت: بار خدايا! گواه باش! (طبق معتقد شيعۀ اماميه، و روايات غير شيعى نيز، رسول صلى الله عليه و آله اين جمله را در غدير خم، پس از نصب على عليه السلام به امامت فرموده.) محمد نيز به نص قرآن، انسانى مانند ديگر انسانهاست ؛ جز آنكه خدا او را پاك و معصوم ساخته است؛ جز آنكه او عظمت پروردگار را بهتر و بيشتر از ديگران درك مىكند. به همان اندازه كه امت خود را دوست دارد، برآنان مىترسد. مىترسد مبادا حق رسالت را چنانكه بايد ادا نكرده باشد. مىترسد مبادا امت او پس از وى به گمراهى درافتند. امت او تنها آنان كه در حجة الوداع با وى بودند، نيستند. به آنها هم كه در مدينه و مكه و