162كدام انسان مسلمانى است كه لذت برابرى حج را بچشد و در آرزوى برابرى واقعى همۀ انسانها در صحنۀ زندگى آدميان نباشد؟
انسان مسلمان آگاه پس از سفر حج، بارى از مسؤوليتهاى اجتماعى بر دوش خويش احساس مىكند. وى در آن سفر روحانى درك كرده است كه تبعيضات نژادى، اختلافات طبقاتى، نابرابرىهاى اجتماعى، همه و همه سنتهايى است كه مانع تكامل انسان است.
انسان آگاه مسلمان پس از بازگشت از سفر حج از دردها و مصائب بشرى كه همه و همه از «جهل» ناشى مىشود، رنج مىبرد و براى تحقق بخشيدن عدالت اجتماعى اسلامى، پرچم رهايى انسان را بر دوش مىگيرد.
اين پرچم درفش «لا اللّٰه الّا اللّٰه» است كه چهارده قرن پيش مسلمانان صدر اسلام آن را بر دوش گرفته و قهرمانانه پيش رفتند تا جوامع انسانى را از چنگال ظلم و ستم رهايى بخشند.
هنگامى كه پس از اعمال حج در مكه بودم پيوسته به اين مىانديشيدم كه من تا چه حد به درك پيامهاى حج موفق شدهام.
گاهى اوقات از اين كه نتوانسته بودم آن چنان كه بايد به اسرار و فلسفۀ اعمال حج پىببرم خود را سرزنش و ملامت مىكردم.
ساعتها و دقايق به سرعت مىگذشت و من همچنان تنها و تنها در اتاق بودم. دوستان و همراهان يكى پس از ديگرى در رفتوآمد بودند و احتياجات مرا برآورده و به دنبال اعمال