219كه بيشترين بهرهى معنوى و روحى و فردى و اجتماعى را از آن به دست آورند، و انشاءاللّٰه چنين خواهد بود.
معرفت؛ نخستين هديهى حج
اگرچه بركات حج، همهى جنبههاى حيات بشرى را فرا مىگيرد و اين باران رحمت بىدريغ، از خلوت دل و انديشهى آدمى تا عرصهى سياست و اجتماع و قدرت ملّى مسلمانان و تعاون ميان ملتهاى مسلمان را، بارور و سرزنده و برخوردار از شور زندگى مىسازد، ليكن شايد بتوان گفت كه كليد اين همه، «معرفت» است؛ و نخستين هديهى حج به كسى كه مايل است چشم خود را به حقايق بگشايد و از نيروى خدادادهى «فهم پديدهها» بهره بگيرد، همان معرفت و شناخت منحصر بفردى است كه عادتاً جز در حج، در اختيار خيل عظيم مسلمانان قرار نمىگيرد، و هيچ پديدهى دينى ديگرى نمىتواند مجموعهى شناختهايى را كه در مراسم حج، قابل وصول است، يكجا در اختيار امت اسلامى قرار دهد.
اين معرفت، عبارت است از مجموعهيى از شناختها كه از جملهى آنهاست:
شناخت خود به عنوان يك فرد
شناخت خود به عنوان يك فرد، شناخت خود به عنوان جزيى از مجموعهى عظيم امت اسلامى، شناختِ نمونه و نمايى از آن امت واحده، شناخت عظمت و رحمت خدا، و شناخت دشمن.
شناخت خود به عنوان يك فرد، به معنى تأمل در وجود خويش و شناخت ضعفها و تواناييهاى آن است.
آنجا كه تعيّنات مادى و تشخّص به مال و مقام و نژاد و عنوان و زيور و لباس، رنگ مىبازد و آدمى جدا از آن مايههاى تمايز، در كنار صدها هزار انسان ديگر بهطواف و سعى و نماز و افاضه و وقوف مىرود، و فقير و غنى، و حاكم و محكوم، و تحصيلكرده و امّى، و سياه و سفيد، همه با يك لباس و در يك جايگاه، رو به سوى خدا مىكنند و دست