255به طور كلى بايد عرض كنيم كه اين مسجد، دومين مسجدى بود كه رسول خدا(ص) بنا مى‌كرد. مسجد اول مسجد قبا و اكنون مسجد مركزى يا جامع مدينه تأسيس مى‌شد. اما رسول خدا(ص) به اين دو مسجد بسنده نكرد و هر از چندى به ميان طايفه‌اى رفته، جايى نماز خوانده و آن مكان را به عنوان مسجد آنان تعيين مى‌فرمود. علاوه بر آن كسى را هم به عنوان امام جماعت تعيين كرده يا به طور كلى مى‌فرمود كسى كه بهترين قرائت را دارد، نماز بخواند. اين نظر كه رسول خدا(ص) تنها همين دو مسجد را تأسيس كرده، با نقلهاى فراوان تاريخى كه در متون كهن آمده، آشكارا مخالفت دارد.
به هر روى، مسجدى كه رسول خدا(ص) بنا كرد، از جهات زيادى با آنچه امروز در جاى آن ساخته شده، تفاوت دارد؛ زيرا در زمينى محدودتر و با بنايى ساده‌تر و خلوص بيشتر بنا شده بود. طول مسجد هفتاد ذراع، عرض شصت ذراع هر ذراع حدود نيم متر و ارتفاع آن 1/75 متر بود، به طورى كه سر برخى افراد به سقف مى‌رسيد. نخستين بناى آن از شاخ و برگ و تنه درخت نخل و پس از سال چهارم هجرى از خشت و گِل بود. 1 اين مسجد در گذر زمان، بارها توسعه يافته تا اينكه به شكل كنونى درآمده است.
ساختن مسجد سبب شد تا جمعيت زيادى از مهاجران و حتى ساكنان محلات ديگر، در اطراف مسجد خانه‌هايى بنا كنند. به دنبال اين امر بود كه شهر در اطراف مسجد شكل گرفت.
مسجد رسول‌خدا(ص) در نخستين بناى خود، مساحتى شامل هفتاد ذراع [35 متر] در