59فضاى معنوى مراسم و مناسك حج، دل و جان را روشن مى‌كند و اين روشنايى به چهره و سيما نفوذ مى‌كند.

از اين رو، حاجىِ پاك شده و از عرفات و منا برگشته كه طواف و سعى و نماز خويش را به پايان رسانده باشد، نورانيّتى ارزشمند پيدا مى‌كند.

اين نورانيّت، نور ايمان و پاكى و تقواست و تا وقتى باقى است كه آلودگى گناه پيش نيامده باشد. مثل كسى كه در نهرى شستشو كرده و چركها را از بدن و چهرۀ خويش زدوده است، سيماى روشن و نظيف او نشانگر اين تطهير و پاكى است و تا زمانى كه در معرض گرد و غبار قرار نگيرد و دود وآلودگى به او نرسد، همچنان شفّاف و درخشنده است.

گناه، همچون نقطۀ تاريكى دل را سياه مى‌كند. سيه‌دلى در وضع ظاهر هم تأثير مى‌گذارد. سيماى متقين با سيماى فاجران متفاوت است.

حيف است كه حاجى پاك شده، نورانيّت و معنويّت حجّ را با ارتكاب گناه از دست بدهد و باز هم دل و جانش از نقطه‌هاى سياه معاصى تيره و كدر گردد. مهمّ، حفظ و نگهدارى آن حالت نورانى و معنوى است. مثل پيروزى كه به دست آوردنش آسان است، امّا نگهداريش دشوار.

رسيدن به تهذيب و توبه نيز نوعى پيروزى در جبهۀ «جهاد نفس» است كه بايد از آن نگهدارى كرد.