248
دين را فراگيرند و مردمشان را در بازگشت از سفر ارشاد كنند و بيم دهند، شايد آنها متنبّه شده و پروا گيرند.»
چنانكه قرائن نشان مىدهد، بعيد بهنظر مىرسد كه تفقه در اين آيۀ كريمه، به فقه اصطلاحى؛ يعنى معرفت احكام تكليفى و فرعى محدود باشد بلكه مىتوان گفت: شامل علم و معرفت به اصول و فروع و مبانى و احكام و اخلاق و معارف اسلامى است؛ يعنى تمام آنچه را كه يك مسلمان بايد بياموزد.
3 - ديار وحى و آثار پيامبر صلى الله عليه و آله
ديگر از ابعاد فرهنگى حج، مطالعۀ ميدانى در تاريخ و مشاهدۀ آثار پيامبر در سرزمين مكه و مدينه، تذكار خاطرات نورانى آن حضرت است؛ از آن لحظه كه تولد يافت و نور نبوت در سيمايش درخشيد و روزافزون رو به شكوفايى نهاد... تا آنگاه كه در غار حِرا به خطاب «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ...» 1 مخاطب گرديد و سپس نداى «يٰا أيّهَا المُدَّثِرُ قُمْ فَأنْذِرْ» 2وى را به قيام و انذار خلق فرا خواند و به دنبال آن ديگر خطابات قرآنى، يكى پس از ديگرى رسيد و پيامبر با مسؤوليتهاى پياپى، رنج و محروميت را تحمّل نمود و طعن و ملامت دشمنان را شنيد و از خار و خاكستر استقبال كرد و چندى در شعب ابىطالب تبعيدى بود، شكنجه و مظلوميت يارانش را مىديد و بالاخره تحت فشار سيزده سالۀ بتپرستان قريش، مكه را ترك گفته و با جمع مؤمنان هجرت نمودند و رايت اسلام را