222موسم حج، ساير كشورها و شهرها را نيز تغذيه مىكند و افراد بسيارى در پرتو آن ارتزاق مىكنند و بهره مىگيرند.
بدين ترتيب «تعاون اسلامى» در حج تحقق مىپذيرد. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در خطبةالغدير به اين نكته اشاره فرمودند:
«الحُجَّاجُ معاونونَ، و نفقاتُهُمْ مُخْلَفَةٌ، و اللّٰهُ لا يُضِيعُ أجرُ المحسنينَ» 1 «حجگزاران مددكاران يكديگرند، آنچه خرج مىكنند عوض داده شوند و خدا پاداش نيكوكاران را ضايع نمىكند».
به طور خلاصه: در اهداف و آثار تجارى - اقتصادى حج مىتوان گفت:
1 - فعاليتهاى اقتصادى مىتواند به برگزارى اين مراسم عبادى - سياسى يارى رساند.
2 - مردم بسيارى در پرتو حج، امرار معاش مىكنند، چرخهاى اقتصادى به حركت در مىآيد و عمران و آبادانى را به همراه مىآورد.
3 - قدرت اقتصادى مسلمانان مىتواند در صحنههاى بينالمللى آنان را مقتدر سازد و از وابستگى برهاند.
4 - از اين رهگذر كار و اشتغال بهوجود مىآيد و از حجم بيكارى مىكاهد و زمينۀ بسيارى از مفاسد اخلاقى را از ميان مىبرد.
5 - حج فرصت مناسبى است كه فراوردههاى صنعتى و محصولات كشاورزى و سنتى مسلمين در اين بازار بينالملل اسلامى به صورت نمايشگاه بازرگانى و اقتصادى عرضه شود تا مسلمانان از رشد و توسعۀ كشورهاى خود آگاه گردند. تبادل اطلاعات كنند، از تجارب يكديگر بهره