59
حاجى طرخان
اين شهر مرتفع است و مابين دو سه شعبه رودخانه واقع است. يك شعبه از كنار شهر مىگذرد و ديگرى از ميان شهر. پلهاى متعدده بر روى آن در هر محله بنا كردهاند. شهر وسيعى است خيابانهاى خوب و عمارت و مساجد و كليسياها دارد. باغ ملتى هم كه عصرها و شبها مجمع خاص و عام است متعدد است. مسجد ناصرى نيز كه متعلق به مسمانان است و به نام نامى همايون موسوم كردهاند، مسجد خوبى است و به طور بالاخانه ساخته شده است و بايد از پلههاى چوبين بالارفته وارد مسجد وشند. ساكنان اين بلد همه تاتار و ايرانى و روس و چركس و غالوق و قزاق و غيره است. بخارى را در اين شهر به وضع خاصى مىسازند. در گوشۀ اطاق به طور خروجى از كاشى سفيد پيش آورده آتش را از عقب مىافروزند، بعد به واسطۀ منافذى كه در اين خروجى تعبيه شده است هواى گرم را وارد اطاقها مىنمايند.
پنجشنبه هفدهم شهر شوالالمكرم در همان رودخانۀ ولگا حركت شده در همه جا رو به سمت شمال مىرفتيم.
ساراتسين
جمعه هجدهم شوال نزديك صبح وارد اسكلۀ ساراتسين شديم. از حاجىطرخان تا ساراتسين سيصد كيلومتر است. اين شهر در بلندى و در كنار رودخانۀ ولگا واقع است و طول شهر به سمت رودخانه است. يك شعبهاى از رودخانه از وسط شهر مىگذرد و شهر را به دو قسم تقسيم نموده است. پلى بر روى آن نصب كردهاند كه عبور و مرور عابرين از آنجا مىشود و برابر پل پلههاى چوبين ساختهاند كه پيادهها از آنجا بالا رفته وارد فضاى مرتفع شهر مىشوند و از براى درشكه راه ديگرى است كه از سمت يمين پل مىروند، قدرى دورتر است. چون پاى من بعد از افتادن از درشكه چند روز است درد مىكند و آثار نقرس بروز كرده است به درشكه سوار شده از سمت يمين رفتم. اتباع و احمال و اثقال را از پلهها بالا بردند و به جهت آن كه اسباب حركت در آن ساعت فراهم نبود به عمارتى رفته منزل نموديم تا بعد از تهيه اسباب راه حركت نماييم. اين شهر در