193«در عمق اين چاه سه چشمه وجود دارد؛ چشمهاى در سوى «حجر الأسود»، چشمهاى در جانب كوه «ابو قبيس» و صفا و سوّمين آن، در جانب «مروه» است.
در تاريخ «الغازى» نيز به نقل از «تحصيل المرام» آمده است: اما آب آن از سه چشمه مىجوشد.
قرشى از «دار قطنى» روايت كرده است: هنگامىكه براى خارج كردن غلامى حبشى، كه به چاه زمزم افتاده بود، به داخل آن رفتند، ديدند كه آب آن از سه چشمه مىجوشد و قويترين و بيشترين آن، چشمهاى بود كه از سوى «حجرالأسود» مىجوشيد.
فاسى در «شفاء الغرام» آورده است: عباس بن عبدالمطلب از «كعب الأحبار» پرسيد:
آب كدام چشمه فراوانتر است؟ گفت: چشمهاى كه از سوى «حجر الأسود» جارى است.
گفت: راست گفتى.
قرشى و حلبى نيز آوردهاند: چشمههايى كه در عمق چاه زمزم قرار دارد، سه عدد مىباشند: چشمهاى در امتداد «حجر الأسود»، چشمهاى ديگر در امتداد «صفا» و «ابو قبيس» و چشمۀ سوّم در امتداد «مروه» است.
همچنين در تاريخ «الغازى» از «نزهة الفكر» به نقل از «قرطبى» (در تفسيرش) آورده است كه: در زمزم، چشمهاى است از بهشت كه از سوى «حجر الأسود» بدان جريان مىيابد. و در مناسك «ابن امير الحاج» به روايت از «ابن شعبان» آمده است: چشمهاى كه از سوى ركن به زمزم جارى است، از چشمههاى بهشت است.
فضيلت آب زمزم و ويژگيهاى آن
بنا به گفتۀ ابراهيم رفعت پاشا نويسندۀ كتاب «مرآة الحرمين»، چاه زمزم در كنار مقام ابراهيم، روبروى كعبۀ مكرمه در امتداد حجرالأسود و در فاصلۀ هجده مترى آن قرار دارد.
اين چاه در صدر اسلام و پيش از توسعۀ نخستينِ مسجدالحرام، از سمت شرق، مرز پايانى مسجدالحرام به شمار مىآمده است.
زمزم در دوران آدم و نوح عليهما السلام وجود نداشت و در دوران ابراهيم خليل عليه السلام هنگامىكه به همراه فرزندش اسماعيل و مادرش «هاجر» به مكه آمد و آنان را در