1) - لازم به گفتن است، همانطور كه در متن ترجمه آمد، سقاخانۀ عباس در طول تاريخ، به وسيلۀ خلفا و پادشاهان و امرا مرمّت و تعمير گرديده است. بطورى‌كه تا سال 1332 هجرى، ساختمان مربعى بر دهانه چاه زمزم پا برجا و استوار بود كه ابعاد اين ساختمان چهارگوش از داخل يازده ذراع دستى بود و ديوارۀ فوقانى چاه به وسيلۀ سنگ و آهك پوشيده شده بود. دَرِ گنبد زمزم در سمت شرقى اين اتاق قرار داشت كه در كنار آن از بيرون، پنجره‌اى به همراه طاقى بوده و اين نقطه سقاخانه بوده است و حاجيان از آب زمزم استفاده مى‌كرده‌اند. همچنين در سمت جنوبى آن طاقى بود به همراه پنجره‌اى كه باز در اين نقطه سقاخانه‌اى قرار داشت و مردم از آن استفاده مى‌كردند. در قسمت جنوبى خانه زمزم، حجرۀ ديگرى ساخته شده بود كه اين حجره ويژۀ خواجه‌هاى حرم ( \ اغوات) بوده و در آن، وسايل شست و شوى مسجد و شمع‌هاى شمعدانهاى سه گانه‌اى كه بر روى ديوار حجر اسماعيل قرار دارد، به همراه لوازم و وسائل ديگرى قرار داده مى‌شد. مجدداً در سال 1346 هجرى به دستور «عبدالعزيز بن عبدالرحمن آل سعود»، دو سقاخانۀ ديگر در ضلع شمالى و جنوبى خانۀ زمزم ساخته شد كه از ساختمانهاى پيشين زيباتر بود و آذين بندى زيبايى را داشت. دو سقاخانۀ ياد شده؛ به وسيلۀ شيرهاى آب، مجهّز گرديده بود. ليكن در آغاز توسعۀ مسجدالحرام، در سال 1382 هجرى، تمامى ساختمانهاى ياد شدۀ مربوط به چاه زمزم از ميان برداشته شد و هم اكنون در محل چاه زمزم كه در امتداد ركن حجرالأسود مى‌باشد، تنها سنگى دايره‌اى به قطر دو متر و نيم، بر روى دهانۀ چاه و در كف مسجدالحرام قرار داده شده است. و دسترسى به آب زمزم، تنها از راه پلكان زير زمينى ميسّر است كه در نقطۀ شمال مسجدالحرام و در كنار سَعى (بين صفا و مروه) تعبيه شده است. و به وسيلۀ آن، كه حدود سى پله دارد، زائران به پايين مى‌روند و به فضاى بزرگ و مجهز و سرپوشيده‌اى وارد مى‌شوند كه در اين فضا، شيرهاى آب فراوانى در پاشوره‌هاى سنگى زيبايى تعبيه شده و حاجيان مى‌توانند از آب زمزم بياشامند و وضو بسازند. در گوشه سمت چپ فضاى ياد شده، مانعى شيشه‌اى قطورى قرار داده شده كه در پشت آن اتاق پمپاژ آب چاه زمزم و قسمتى از ديواره چاه و لوله‌هاى مكنده‌اى كه به درون چاه فرستاده شده، ديده مى‌شود. در ماه شعبان سال 1417 هجرى به هنگام تشرف خود به اين ديار، جهت انجام عمره، موفق شدم به اين اتاقك ويژه وارد شوم در آن هنگام تعدادى كارگر اندونزيايى و مالزيايى در آن مشغول به كار بودند و مهندسى مصرى نظارت بر موتور خانه و دستگاهها را به عهده داشت. اين افراد در هر چهار ساعت با افراد ديگر جابجا مى‌شدند. بنا بر گفته مهندس مصرى، اين چاه حدود سى متر عمق دارد و گاهى به علّت كمبود آب چاه زمزم از چاههاى ديگرى كه براى اين كار تعبيه گرديده، به وسيلۀ لوله‌هايى كه از جنس استيل است، آب به داخل چاه سرازير مى‌گردد. «مترجم»