358 3. فلسفه اجتماعى

چنانكه پيش از اين گفته شد، يكى از منافع دنيوى حجّ شناخت آداب و عادات، رسوم و سنن اقوام مختلف است، چنانكه امام صادق در فلسفه حجّ مى‌فرمايد: «...فَجَعَلَ فِيهِ الاجْتِمَاعَ مِنَ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لِيَتَعَارَفُوا...». ¹بنابراين مسلمانان مى‌تواند با آشنايى با آداب و رسوم يكديگر نسبت به تبادل نمادهاى درست آن و انتقال به شهر و كشور خود اقدام نمايند.

4. فلسفه سياسى

موسم عظيم حجّ مى‌تواند كانون بيدارى انسانهايى باشد كه به دليل اعمال سانسور و جوّ خفقان در شرايط سختى به سر مى‌برند، در اين سفر مسلمانان افزون بر نمايش وحدت اسلامى مى‌توانند با برقرارى تماس با يكديگر نسبت به اوضاع ديگر كشورها و اخبار سياسى آنها آگاه شوند.

افزون بر آن‌كه اعلام برائت از مشركان در مراسم حجّ طبق كريمه: «أَنَّ اللّٰهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ (برائت: 3)»، خود حكايتگر بعد سياسى موسم حجّ است و مى‌تواند مكان و مناسبى براى اعلان سياست‌هاى كلان امت اسلامى باشد.

به نقل بعضى از مفسران، يكى از سياستمداران بيگانه گفته است: واى به حال مسلمانان اگر معناى حجّ را نفهمند، و واى به دشمنشان اگر معناى آن را درك كنند. ²