357بياموزد. و از سوى ديگر نفس به جاى آوردن حجّ صحيح تا بدانجا تأثيرگذار است، كه انسان آلوده به انواع گناهان را به يك انسان معصوم تبديل مى‌كند، چنانكه در روايتى از امام صادق مى‌خوانيم كه فرمود: «كَانَ أَبِى يَقُولُ مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَيْتَ حَاجّاً أَوْ مُعْتَمِراً مُبَرَّأً مِنَ الْكِبْرِ رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ». ¹ 2. فلسفه فرهنگى

بعد فرهنگى را مى‌توان در تقويت دين خدا و قوام پايه‌هاى عقيدتى دانست، چنانكه در خطبه فدكيه حضرت آمده است كه فرمود: «و الحجّ، تشييداً للدين». ² و در كلام اميرالمؤمنين تعبير به «تقربة للدين» شده است. ³زيرا دركنگره عظيم حجّ كه همه مسلمين در آنجا اجتماع نموده‌اند، مى‌توانند با تبادل نظر راههاى تقويت دين را بررسى كنند، امام صادق نيز در بيان فلسفه كعبه و مراسم حج مى‌فرمايد: «وَ هَذَا بَيْتٌ ... مَجْمَعُ الْعَظَمَةِ وَ الْجَلالِ...». ⁴چنانكه امام صادق در پاسخ به هشام بن حكم كه از فلسفه حجّ پرسيده بود، در بخشى از سخن خود فرمود: «وَ لِتُعْرَفَ آثَارُ رَسُولِ اللَّهِ وَ تُعْرَفَ أَخْبَارُهُ وَ يُذْكَرَ وَ لايُنْسَى». ⁵بنابراين حج هم وسيله تقرب به خداست، هم وسيله تقريب مردم به دين، و هم مجمع عظمت و جلال دين، و مدرسه آموزش سيره و سنت نبوى است، تا دشمن نتواند چشم طمع به اسلام و مسلمين داشته باشد.