279 تعبير به «لاٰ يَجْرِمَنَّكُمْ»، كه به لحاظ ادبى دو مفعولى است، مفيد اين معناست كه بغض و عداوت، شما را وادار به اعتداء از روى انتقام نكند، چرا كه انتقام در حقيقت انتصار شخصى و فردى است نه يارى نمودن حقّ، كه اگر اين‌گونه رفتار شود تعدى از حق به باطل، و تجاوز از عدل به ظلم است. ¹ البته اين مسأله گرچه در ارتباط با امور حجّ و زيارت خانه خدا صادر و نازل شده است، اما هرگز به معناى انحصار آن در اين امر نيست، بلكه به عنوان يك قانون و قاعده كلى در همه زندگى جارى است، چنانكه در جاى ديگر مى‌فرمايد: «وَ لاٰ تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَدٰاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (فصلت: 35)». و على نيز فرمود: « عاتب أخاك بالإحسان إليه واردد شره بالإنعام عليه ». ²

ب. هميارى بر اساس تقوا

در ادامه آيه مى‌فرمايد: «وَ تَعٰاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوىٰ». در اين بخش از آيه به دو ارزش اسلامى يعنى برّ و تقوا اشارت شده است، كه ممكن است برّ اشارت به اسلام، و تقوا اشارت به سنت داشته باشد. ³ ممكن است برّ اشارت به رضايت مردم و تقوا اشارت به رضايت خداوند باشد. ⁴ اين احتمال نيز هست كه برّ اشارت به