130و نتيجه آن اين است كه هدى و بدل آن ويژه متمتع است. و چون جمله: «فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ» عام است، شامل حرمى وغير حرمى مىشود. 1 و در نهايت مىتواند بگويد: اگر كسى از ساكنان حرم نيز حج تمتع به جاى آورد بايد قربانى كند، چون حكم هدى و بدل آن بر محور تمتع مىچرخد نه بر محور حرم، ليكن انصاف اين است كه ذلك به تمتع باز مىگردد.
در اينكه منظور از حاضران مسجد الحرام چيست؟
مفسران و فقهيان شيعه عمده بر دو ديدگاه دوازده ميل [چهار فرسخ]، 2 و چهل و هشت ميل [شانزده فرسخ] دور مىزند. 3بنابراين كسانى كه در اين محدوده ساكن باشند، جزء حاضران به شمار مىآيند.
در ميان مفسران اهل سنت، برخى بر محدوده حرم اصرار دارند. 4 برخى ديگر چون فخر رازى با آنكه شافعى است و نظر شافعى محدوده قصر نماز (شانزده فرسخ) است، ليكن در تفسير آيه مىگويد حق با مالك است كه مىگويد: اهالى مكه و نواحى متصل به آن، تنها جزء حاضران مسجد الحرام مىباشند. 5 ابوحنيفه هم اهل مواقيت را از حاضران مىداند. 6گرچه ظاهر آيه كه مىفرمايد: «حٰاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» مفيد اين معناست كه تنها ساكنان اطراف مسجدالحرام منظور است، ليكن برخى از روايات، از جمله روايت زراره كه از امام صادق درباره حد حضور مىپرسيد، مىفرمايد: « ثمانية