352«هذا (نسبة) لإسم لقلعة حصينة على منازل من المدينة على طريق الشام.» 1اكثر قلعه‌هاى خيبر با سنگ‌هاى سخت و بر فراز تپّه‌هاى سنگى كه در دو وادى غربى و جنوبى وجود دارد، بنا نهاده شده‌اند. تنها دو قلعه در قسمت جنوب شرقى واقع شده است و متأسفانه نام اين قلاع در متون تاريخى، سيره و جغرافياى حجاز به اختلاف ياد شده است و با تكرار نام‌هاى مختلف بر يك موضع، ترديدهاى ما را در شناخت دقيق قلاع، دوچندان مى‌سازد. به هر حال نظر به اهمّيّت شناخت اين قلعه‌ها در خيبر و به منظور درك تاريخىِ وقايع خيبر در سال‌هاى نخست هجرت، به تطبيق آراء قدما و مقايسۀ مستندات تاريخى و جغرافيايى پرداخته و پس از بررسى موقعيّت فعلى خيبر، به جمع‌بندى مى‌پردازيم:
1 / ب: قلعۀ القَموص
ابن‌اسحاق با عبارتِ «ثم القموص حِصن بنى ابى‌الحُقيق». القموص را همان قلعۀ بني أبي‌الحقيق دانسته 2 و فيروزآبادى نيز آن را پذيرفته است. 3ياقوت حموى، با عبارتِ «القموص: وهو جبل بخيبر عليه حصن ابى‌الحقيق يهودى» 4، القموص را به فتح قاف از كوه‌هاى خيبر خوانده كه قلعۀ أبي‌الحقيق يهودى بر فراز آن‌قرارداشته‌است. 5 ياقوت‌حموى در جاى‌ديگركتابش، القموص‌را الغُمُوض ثبت كرده است و از آن با وصفِ «أَحد حصون خيبر و هو حصن بنى‌الحقيق» ياد كرده است. 6و چون مرحب يهودى به‌تصريح ابن‌كثير، صاحب قلعۀ القموص بوده است، اين قلعه در برخى از متون خاصّه به قلعۀ مرحب نيز معروف است. 7