329بوده است.» 1اين نظر اگر چه با اجتماع مفسّران در مدنى‌بودن سورۀ فتح مطابق است، ولى نگارنده نمى‌داند چگونه آن را با اقوال همۀ مفسّران در اين‌كه به سختى سعى كرده‌اند به استناد اسانيد متعدّد، شأن نزول سوره را واقعۀ حديبيّه، خيبر بخوانند، مطابقت دهد. 2آنچه نمى‌توان در آن ترديد تاريخى روا داشت، بشارت فتح است كه به استناد كتاب «مغازى» به نقل از ابن‌عقبه، پيامبر صلى الله عليه و آله در اين محل به اطّلاع مسلمانان رساند:
«فسمى بذلك لوقوع البشارة بالفتح فيه». 3نكتۀ مهم اين است كه آيا اين محل، مسجدى بوده كه محمّد صلى الله عليه و آله در ايّام محاصرۀ مسلمانان از سوى احزاب، در آن نماز به جاى مى‌آورده است؛ يا تنها خيمه‌گاه آن حضرت بوده و بعدها مسجدى در آن بنا شده است و مكرّراً محلّ نماز پيامبر بوده است؟ فيروزآبادى صريحاً در ذيل شرح واقعۀ خندق مى‌نويسد:
«و جعل المسلمون ظهورهم إلى جبل سلع و ضرب - صلّى‌اللّٰه عليه [ وآله ] وسلّم - قبة على موضع مسجد الفتح اليوم». 4اين سند نشان مى‌دهد كه خيمه‌گاه محمّد صلى الله عليه و آله در مكان فعلى مسجد فتح بوده؛ نه اين‌كه آنجا مسجدى بوده كه محمّد صلى الله عليه و آله در آن به عبادت مشعول بوده است. اين نظر با اسناد تاريخى مكتوب در مغازى‌ها و سيره‌ها مطابقت كامل ندارد؛ زيرا واقدى از