322 مسير خندق از آغاز تا انتها:

على بن برهان‌الدّين حلبى مى‌نويسد:

«و عسكر بهم - صلّى‌اللّٰه عليه [ وآله ] وسلّم - إلى سفح سلع و هو جبل فوق المدينة، اى فجعل ظهر عسكره إلى سلع، و الخندق بينه و بين القوم». ¹نويرى اين سند را ثبت كرده كه:

«خندق ميان مسلمانان وقريش قرارداشت وپشت مسلمانان به‌كوه سلع‌بود.» ²به گفتۀ محمّد بن جرير طبرى:

«خندق ميان وى (پيامبر) و دشمن حايل بود و مسلمانان كنار سلع اردو زدند.» ³مسلّم است كه مسير خندق در دو قسمت شمالى كوه ذباب و كوه سلع به سمت مشرق تا راتج و به سمت غرب، آن طور كه عبدالقدّوس انصارى نظر داده است، حالت قوسى دارد ⁴ كه در نقشۀ شهر مدينه نيز بر اساس تاريخ و آثار نشان داده‌ايم. با اين حال بسا كه نظر «على حافظ» صحيح باشد كه مسير خندق را به صورت يك خطّ مستقيم از «أجمة الشيخين إلى جبل بني‌عبيد» دانسته و رسم كرده است. ⁵البتّه قبول خطّ مستقيم نسبت به خطّ منحنى با عقل منطبق‌تر است؛ زيرا:

اوّلاً خطّ مستقيم مسافت كمترى نسبت به خطوط متعرج و منحنى دارد.

ثانياً امكان استقامت‌ورزى در پشت آن براى مسلمانانِ مدافع مدينه فراهم‌تر و راحت‌تر بوده است.