51تفسير و شأن نزول آيات يادشده، همراه با احاديثى چند در فضيلت و اهميّت مسجد قبا - اوّلين مسجد اسلام - يكى از مهمترين مسائل تاريخ سال اول هجرت محمّد رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله است كه عموم مفسّران و سيرهنويسان و مورّخان، به استناد ديگر اقوال، به شرح و بررسى آن توجّه خاصّى مبذول داشتهاند و اين توجه نهتنها در قلمرو حيات محمّد رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله از اهميّتى ويژه برخوردار است، بل پشتيبان عظمت معنوى مسجد قبا در عقيدۀ دينى اسلامى است؛ كه آن را در ميان مسلمانان، ابديّتى روحانى بخشيده است:
1 - مفسّران در تفسير آيات 107 تا 109 سورۀ توبه، به دو نظريۀ اساسى، كه مبتنى بر سه گروه از روايات است، اشاره كرده و آن را مورد نقد و تحليل قرار دادهاند:
گروه اوّل، رواياتى در شناخت اينكه «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى» كدام مسجد است؟
مداركى از آن، حكايت مىكنند كه مراد از اين مسجد، «مسجد النّبى» است؛ چنانكه بيهقى در «دلائل النّبوّه» 1 و مسلم در «صحيح» و نسائى در «سنن» 2 به حديثى از ابن ابىسعيد الخدرى كه ابوسعيد از او روايت مىكند، تمسّك كردهاند. روايت از اين قرار است:
«تمارى رجلان في المسجد الّذي أسّس على التّقوى من أوّل يومٍ، فقال رجلٌ هو مسجد قباء و قال الآخر هو مسجد رسولاللّٰه - صلّىاللّٰه عليه[ وآله ] وسلّم - فقال رسولاللّٰه - صلّىاللّٰه عليه[ وآله ] وسلّم - : هو مسجدي هذا!» 3نووى دمشقى 4 ذيل روايت ياد شده مىنگارد: