39سختىها و مرارتها را در امر تحقيق از ضروريّات مدينهشناسى تلقّى خواهند كرد.
مباحث
در پايان، نظر به اينكه مقصد مدينهشناسى، آشنايى با بافت اصلى شهر مدينه در سدۀ نخست هجرى است، طبيعى است كه مباحث چنين علمى معطوف به شناختِ خانهها، چاهها، مقابر، مسجدها، ميدانهاى نبرد، موقعيّت جغرافيايى - تاريخى طوايف يثرب، انصار و يهوديان و سخنرانىها، مناطق خاص جغرافيايى؛ از قبيل حرّهها، وادىها، صحراها، كوهها و... راههايى كه به مدينه منتهى مىشود و مسيرهايى كه مدينه را به ديگر نقاط حجاز و نجد مرتبط مىسازد، دروازههاى شهر و بالأخره مسير هجرت پيامير و مكّيان است؛ كه تمام اين موارد، در برگيرندۀ حوادث مهمى از تاريخ اسلام است.
اين موضوعات، در سه برهۀ: موقعيّت قبل از اسلام و زمان پيامبر صلى الله عليه و آله ، تطوّراتى كه در طول تاريخ داشته است و در نهايت موقعيّت فعلى آنها مورد بررسى قرار مىگيرد.
البتّه محدودۀ چنين مباحثى، نه جغرافياى شهر مدينه كه محدودۀ تاريخى آن است.
فرضاً در بارۀ ميدانهاى نبرد در مدينه، نه تنها موقعيّت جغرافيايى - تاريخىِ احد، خندق، بنوقريظه، بنوقينقاع و بنو نضير را مورد شناسايى قرار مىدهد؛ بلكه بدر، تبوك، خيبر، حمراءالأسد، ابواء، سويق، سلاسل، دومةالجندل، قطن، بنوسليم، بنومصطلق و ذاتالرقاع را نيز - كه مركز اصلى همۀ آنها، حوادث شهر مدينه بوده است - در فهرست مباحث مدينهشناسى جاى مىدهد.
اين مباحث را در 5 مجلّد نگاشتهام و هر يك از مجلّدات را به قسمتى از مباحث كلىِ مدينهشناسى اختصاص دادهام.
به استثناى مجلّد اول كه موضوعات و شكل و رنگ آن در برابر ديدگان شما قرار دارد، در مجلّد دوم، تاريخ و جغرافياى قديم و جديد و ميدانهاى نبرد با پيامبر به رشتۀ تحرير در آمده است. در مجلّد سوم، نيز موقعيت جغرافيايى - تاريخى طوايف و قبايل انصار و در مجلّد چهارم، مسير هجرت و مسيرهاى قديمى منتهى به مدينه و در مجلّد پنجم، تاريخى از حكومتها، دانشمندان و حوادث تاريخى شهر مدينه از سدۀ اول تا روى كار آمدن خاندان سعودى مورد بررسى قرار گرفته است.