1844 . باب مقابل خانه‌هاى خالصه.

اين درها، حداكثر تعدادى بود كه تاريخ بناى مسجد در دوران وليد بن عبدالملك از مروانيان اموى به خود ديد. (86 - 96 ه‍ . ق.)

ابن‌جبير درهاى مسجد را در ميانۀ سال‌هاى 578 - 581 ه‍ . ق. نوزده باب دانسته كه ظاهراً با ابواب مسجد در بناى وليد مطابقت دارد؛ ¹ ولى بيش از چهار در گشوده نبود و لذا عمر غالب بناى آن‌ها طولانى نشد و آنچه در قرن دهم هجرى از آن‌ها باقى ماند، بيش از چهار در مهم - يعنى باب السّلام، باب الرّحمه، باب جبرئيل و باب النّساء - نبوده است.

2 - 7 / ب: درهاى مسجد در بناى عثمانى و سعودى

درهاى مسجد، با توسعه و بازسازى‌هايى كه در زمان عبدالمجيد عثمانى به خود ديد، محدود به پنج در بزرگ شد. چهار در آن، با حفظ ديرينۀ تاريخى - دينى و مستند به سيره و تاريخ زندگانى محمّد صلى الله عليه و آله و يك در نيز به نام مؤسّس بناى جديد:

در غرب مسجد، باب‌السّلام و باب‌الرّحمه.

در شرق مسجد، باب‌النّساء و باب جبرئيل.

در شمال مسجد، باب‌المجيدى و باب‌التّوسّل.

مكان درهاى پنجگانۀ فوق‌الذّكر، نه تنها درهاى مهم مسجدالنّبى در طول تاريخ اسلام است؛ بل بعدها در توسعۀ سعودى، بنا و نماى آن‌ها حفظ گرديد و با افزودن پنج درِ جديد، مجموع درهاى فعلى ² مسجد را به ده باب منحصر نمودند و معمارى آن را متناسب با بناى جديد، احداث كردند.

بر اين اساس، لازم است كه به شرح ديرينۀ ابواب دهگانۀ عثمانى - سعودى كه در برابر چشم ما قرار دارند، توجّه بيشترى مبذول نماييم:

1 . باب جبرئيل، در ديوار غربى مسجد واقع شده و مدخل آن مقابل محراب تهجّد