162
/3 ب : محراب محمد رسول اللّٰه
محراب نبى يا جايگاه خاصّى كه محمّد رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله در پيشگاه حق، سجده به جاى مىآورد و پيشانى را به نشانۀ خضوع كامل و تسليم و رضا بر خاك مىنهاد، در ميانۀ منبر و حجره قرار داشت.
اين جايگاه، در زمان حيات پيامبر با معمارى خاصّى كه بعدها براى بناى محرابهاى مساجد معمول شد، ساخته نشده بود و محلّ خاصّى را كه پيامبر براى نماز خود انتخاب فرموده بود، با استمرار جماعتها به عنوان سجدگاه هميشگى محمد صلى الله عليه و آله مشهور همگان گشت؛ لذا در چهارده قرن اسلامى، اختلافى ميان مسلمانان در تعيين مكان آن بروز نكرد.
البته جمعآورى و طبقهبندى و نتيجهگيرى از مستنداتى كه در بارۀ محلّ سجدۀ محمّد رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله شده، چندان بىدليل هم نبوده است. دو حريقى كه مسجدالنّبى به خود ديد، مُؤيّد ضرورت نقد دلايل مذكور بوده است؛ تا چنانچه مسجد با حوادثى روبهرو گرديد، بتوان بر اساس منابع و مآخذ تاريخ و اخبار مدينه، آن را بسان هميشه بازسازى كرد.
ياران پس از رحلت پيامبر، محلّ نماز محمّد صلى الله عليه و آله را با صندوق مصحفى كه در سمت راست ستونى كه پيامبر در كنار آن به قيام مىايستاده است، علامتگذارى نمودند. در اسناد مكتوب، محلّ سجده با محلّ صندوقِ مصحف و ستون، تحديد و تعيين شده است.
بهستون مجاور سجدگاه، دربعضى ازروايات، «ستونمُخَلَّقه» اطلاق مىشدهاست.
با توجه به قول جلالالدّين سيوطى، در بازسازى مسجدالنّبى كه عمربن عبدالعزيز از طرف وليدبن عبدالملك بدان مأمور شده بود، براى نخستين بار پس از رسول اسلام و خلفاى راشدين، محل سجدگاه محمد صلى الله عليه و آله به صورت محرابى كه در معمارى اسلامى رواج يافته بود، درآمد. اين بنا تا آن زمان، معمولِ مساجد حجاز نبود و با توجه به اينكه محلّ نماز محمّد صلى الله عليه و آله پس از توسعۀ مسجد از سمت قِبلىِ آن، در زمان دو خليفۀ دوم و سوم، تنها محراب ديوار جنوبى يا قبلى مسجد نبود، لذا مشخّص كردن آن با علايمى، ضرورى به نظر مىرسيده است.