115
4 - 7 / الف: تعميرات مسجد در زمان محمود عثمانى
پس از تعميراتى كه بناى مسجد در دوران سليمان و سليم عثمانى به خود ديد، سلطان محمود عثمانى (1255 - 1223 ه . ق.) در سال 1233 ه . ق. به تجديد بناى گنبد همّت گماشت.
آنچه از سفرنامههاى حج در طول سالهاى 1325 - 1240 ه . ق. مانند كتاب «الرّحلة الحجازيه» اثر محمد لبيب البتنونى و كتاب «مرآت الحرمين» اثر ابراهيم رفعت پاشا در 1318 ه . ق. و «مرآت مدينه» اثر ايوب صبرى پاشا در 1296 ه . ق. بر مىآيد، مسلّم مىنمايد كه گنبد مسجدالنّبى، كه در قسمت فوقانى حجرۀ مباركه واقع شده و از يادگارهاى قايتباى بود، توسط سلطان محمود عثمانى برچيده شد و به جاى آن گنبد سبز رنگى كه بعدها در ميان مردم به قبّةالخضراء شهرت يافت، بنا گرديد كه تا امروز همچنان بر فراز بناى مسجد جلوهگرى مىكند.
بناى اين گنبد، بىشك با مرمّتهايى در قسمتهاى بام مسجد توأم بوده است كه مورّخان خاتمۀ كار آن را در سال 1255 ه . ق. مىدانند.
5 - 7 / الف: تعميرات مسجد در زمان عبدالمجيد عثمانى
پس از سلطان محمود عثمانى، سلطان عبدالمجيد عثمانى (1277 - 1255 ه . ق.) براى اوّلين بار در طول حيات سلاطين عثمانى و پس از مهدى عبّاسى به فكر توسعۀ مسجد، همراه با مرمّت قسمتهاى مختلف آن افتاد. خوشبختانه از چگونگى اجراى اين فكر و طرحها و اقداماتى كه متعاقب آن به وقوع پيوست، رسالهاى در دست داريم كه در دهۀ اخير شناسايى، تصحيح و منتشر شده است. اين رساله در سال 1303 ه . ق. به قلم «علىبن موسى» از علماى وقت و مقيم مدينۀ منوّره مىباشد كه تحت عنوان «وصف المدينة المنوّره» شهر و بناى مسجدالنّبى را آن طور كه در سال 1303 ه . ق. برابر با 1885م. يافته، توصيف كرده است. اين رساله خوشبختانه به ضميمۀ رسائلى ديگر به همّت عبيد مدنى و راهنمايى و اهتمام محقّق نجدى، حمد جاسر، مورّخ صاحبنظر عربستان امروز تصحيح و با عنوان «رسائل فى تاريخ المدينه» به سال 1392 ه . ق. در