108حمداللّٰه مستوفى در«نزهةالقلوب»، مقالۀ سوم (ص13)، تنها بهبيان اين مطلب اكتفا كرده است كه: «مأمون خليفه رحمة اللّٰه(!) نيز بر آن زيادتى كرد و اكنون بر آن قرار است.»
و ياقوت حموى در «معجم البلدان» 1 تنها به گفتن اين مطلب كه: «مأمون هم به مؤخّرۀ مسجد مقدارى بيافزود.» بسنده كرده است. متن عربى كلام ياقوت را بنگريد:
«أمر عبداللّٰه أمير المؤمنين بزينة هذا المسجد و تزيينه توسعة مسجد رسول اللّٰه - صلّىاللّٰه عليه[ وآله ] وسلّم - سنة اثنتين و ستين و مائة ابتعاء رضواناللّٰه».
6 / الف: تعميرات مسجد از 655 تا 898 هجرى قمرى
1 - 6 / الف: حريق مسجد و بازسازى آن
قسطلانى در «عروة التّوثيق فى النّار و الحريق» و حافظ ذهبى در «العبر فى خبر من غبر» و جمالالدّين مطرى در «التّعريف بما آنست الهجرة من معالم دارالهجره» زينالدّين مراغى در «تحقيق النّصرة بتلخيص معالم دارالهجره» و سمهودى در «الوفاء بما يجب لحضرة المصطفى»، 2 به تفصيل از چگونگى وقوع آتشسوزى در بناى مسجدالنّبى سخن به ميان آوردهاند كه حقير از جمعبندى گزارشهاى آنها، اجمال واقعه و اقداماتى را كه در جهت نوسازى بنا صورت پذيرفت، بدين قرار دانست كه:
در اول ماه رمضان سال 654 ه . ق. بر اثر سهلانگارى يكى از فرّاشان مسجد، به نام «ابوبكر اوحد»، حريقى در بناى مسجدالنّبى رخ داد كه در اسرع وقت به ديگر قسمتها سرايت نمود. متأسفانه با تمام كوششها، اهل مدينه نتوانستند حريق مهيب را مهار كنند و همۀ قسمتهاى مسجد طعمۀ حريق شد. نماى مرمرين، سقفها، منبر، درها، خزائن، صندوقهاى كتاب، پردهها، قرآنها و ... همه سوختند و فرو ريختند.